Dijital Anayasacılık

Konu Başlıkları: Algoritmik Toplumda İktidarın Sınırlandırılması ve Meşruiyet Sorunu Dijital Alanda Etkili Aktörler ve Dijital Egemenlik Teknoloji Şirketlerinin Kamusal–Benzeri Yetkileri Dijital Hak ve Özgürlükler Algoritmik Toplumda Gözetim, Algoritmik Müdahale ve Teminat Sansürü Küreselleşme ve dijitalleşmenin kesişiminde şekillenen algoritmik toplumun kendine özgü ve karmaşık yapısı, anayasacılığın devlet iktidarını sınırlandırmaya ve dikey bir çerçevede devlet-birey ilişkilerini düzenlemeye yönelik klasik araçlarını zorlamaktadır. Dijital teknolojileri geliştiren ve yöneten şirketlerin kamusal alandaki etkisinin artması, kamu gücünün sınırlarını belirsizleştirirken; temel haklara yönelik tehditlerin çeşitlenmesi ve dijital alanın özel ve kamusal aktörler arasında paylaşılan bir yönetişim yapısına dayanması, modern anayasacılığın yeniden yorumlanmasını gerekli kılmaktadır. Ulus devleti aşan anayasallaşma eğilimi, uluslararası siyasî kurumların maddi anlamda anayasal nitelik taşıyan normları ile küresel toplumda siyaset-dışı şekilde ortaya çıkan normlar olmak üzere iki koldan gerçekleşmektedir. Bu eğilim, dijital alanda çok katmanlı ve çok aktörlü bir anayasallaşma sürecine işaret etmektedir. Dijital anayasacılık ise algoritmik toplumda anayasal değerlerin korunmasına ve devlet ile çevrimiçi aktörlerin sorumluluğuna dair teorik bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışma, dijital alana öncülük etme amacı taşıyan Avrupa ve ABD'deki hukukî gelişmeleri karşılaştırmalı bir bakış açısıyla ele almaktadır. ABD'nin, neoliberal küreselleşme teorileriyle yönlendirilen ve kendi kendini düzenleyen çevrimiçi ortam anlayışı ile AB düzenlemelerinin sınır aşan etkisi, dijital alanın yönetişimini şekillendirmektedir. Bu kapsamda, dijital anayasacılığın hukukî çerçevesi ve teknoloji şirketlerinin kamusal-benzeri yetkilerinin dijital alanda hukukî düzeni nasıl şekillendirdiği anayasacılığın temel ilke ve değerleri ışığında değerlendirilmiştir. (Tanıtım Bülteninden) İçindekiler Takdim ...7 Önsöz ...9 Kısaltmalar ...17 GİRİŞ ...19 BİRİNCİ BÖLÜM... DİJİTAL ANAYASACILIK: ALGORİTMİK TOPLUMDA ANAYASALLAŞMA SÜRECİ... § 1. TEKNOLOJİ, TOPLUM VE HUKUK ETKİLEŞİMİ: DİJİTAL/ALGORİTMİK TOPLUMDA ANAYASAL GELİŞMELER ...29 I. TEKNOLOJİ VE TOPLUM ETKİLEŞİMİ ...34 II. DİJİTALLEŞMENİN TOPLUMLARI DÖNÜŞTÜRÜCÜ ETKİSİ: AĞ TOPLUMUNDAN ALGORİTMİK TOPLUMA GEÇİŞ ...38 III. KÜRESELLEŞME VE ANAYASAL ÇOĞULCULUK ...49 IV. DİJİTAL ÇAĞDA BAŞLICA AKTÖRLER VE DİJİTAL EGEMENLİK ...59 § 2. DİJİTAL ANAYASACILIK: TANIMI, KAPSAMI VE YAKLAŞIMLAR ...74 I. ALGORİTMİK TOPLUMUN YÖNETİMİNDE DEVLETİN VE HUKUKUN ROLÜ ...76 II. DİJİTALLEŞMENİN ANAYASAL DEVLET DÜZENİNE ETKİLERİ VE OLASILIKLAR ...80 III. DİJİTAL ANAYASACILIK KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI VE DOKTRİNDEKİ YANSIMALARI ...87 A. Dijital Anayasacılık Düşüncesinin Geliştirilmesinde Etkili Olan Yaklaşımlar ...87 1. Toplumsal Anayasacılık ...87 2. Devletsiz Anayasallaşma ...93 B. Dijital Anayasacılık Kavramının Gelişimi ...95 1. Bilgisel Anayasacılık ...95 2. Kurucu Anayasacılık ...97 3. Dijital Anayasacılık ...100 C. Doktrin ve Uygulamada Dijital Anayasacılığa Yönelik Evreler ...102 1. Dijital Alanın Düzenlenmesinde ABD Etkisi ve Liberal Yaklaşım Dönemi ...106 2. Dijital Anayasacılık Düşüncesine Katkıda Bulunan Yargısal Adımlar ...115 3. Dijital Anayasacılık Düşüncesinin İnşası ...120 D. Dijital Anayasacılık Düşüncesinin Modern Anayasacılık ile İlişkisi ...123 İKİNCİ BÖLÜM... DİJİTAL ALANDA DÜZENLEYİCİ AKTÖRLER VE DİJİTAL ANAYASACILIĞIN HUKUKÎ ÇERÇEVESİ... § 1. DİJİTAL ALANDA HUKUKÎ DÜZENLEME YETKİLERİ: KAMU VE ÖZEL HUKUK AKTÖRLERİNİN İLİŞKİLERİ ...135 I. DİJİTAL ALANDA DEVLETİN ETKİNLİĞİNE İLİŞKİN TARTIŞMALAR VE YÖNETİŞİM TERCİHLERİ ...144 A. Devletlerin Anayasal Tercihleri: İnternet Yönetişiminde Demokratik ve Otoriter Yaklaşımlar ...150 B. Özel Hukuk Aktörlerinin Dijital Alanda Özdüzenleme Yetkileri ve Sınırları ...158 II. KAMUSAL NİTELİKLİ YETKİLERİN ÖZEL HUKUK AKTÖRLERİNE DEVRİ ...164 A. Çevrimiçi Ortamın Yönetiminin Özel Hukuk Aktörlerine Devri ...166 B. Çevrimiçi Platformların Kamu Otoritesi ile Yarışan Özerk Yetkileri ...171 1. Yasama Benzeri Yetkiler / Quasi–Normative Powers ...176 2. Yürütme Benzeri Yetkiler / Quasi–Executive Powers ...185 3. Yargılama Benzeri Yetkiler / Quasi–Judicial Powers ...195 § 2. DİJİTAL ANAYASACILIĞIN HUKUKÎ ÇERÇEVESİ ...208 I. DİJİTAL ANAYASACILIĞIN NORMATİF ARAÇLARI VE KAPSAMI ...208 A. Ulusal Boyut ...212 1. Anayasalar ve Yasal Düzenlemeler ...212 2. Yargısal Koruma ve Yatay Etki Teorisi ...221 B. Uluslararası Boyut ...238 C. Devlet–ötesi Boyut ...243 1. Teknoloji Şirketlerinin Düzenlemeleri ...244 2. ICANN ve İnternet Yönetişimi ...249 3. İnternet Hak ve Özgürlükler Bildirgeleri ...251 II. DİJİTAL ANAYASACILIK DÜŞÜNCESİ KAPSAMINDA ÇEVRİMİÇİ HİZMET SAĞLAYICILARIN YETKİLERİ, SORUMLULUĞU VE MUAFİYET REJİMİ ...260 A. ABD ve AB'de Çevrimiçi Hizmet Sağlayıcıların Sorumluluk Rejiminin Tarihsel Gelişimi ...260 B. Çevrimiçi Hizmet Sağlayıcıların Sorumluluk Rejimine İlişkin Avrupa Birliği Düzenlemeleri ...266 1. Genel Olarak ...268 2. E–Ticaret Direktifi'nde Sorumluluk ve Muafiyet Rejimi ...271 3. Dijital Hizmetler Yasası'nda Benimsenen Sorumluluk ve Muafiyet Rejimi ...280 a. Dijital Hizmetler Yasası'nın Amacı ve Kapsamı ...280 b. Dijital Hizmetler Yasası Kapsamında Sorumluluk Muafiyet Rejimi ...287 c. Hizmet Sağlayıcılar için Öngörülen Yükümlülükler ...292 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM... ALGORİTMİK TOPLUMDA TEMEL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER REJİMİ... § 1. MADALYONUN İKİ YÜZÜ: ALGORİTMİK TOPLUMDA TEMEL HAK VE ÖZGÜRLÜKLERİN “YENİDEN” DEĞERLENDİRİLME GEREKSİNİMİ ...303 I. TEMEL HAKLARIN DİJİTAL ALANA YANSIMALARI ...304 II. DİJİTAL PLATFORMLARIN YETKİLERİNİN TEMEL HAKLARA ETKİLERİ ...307 § 2. DİJİTAL HAKLAR VE TEMEL HAKLAR ENFLASYONU ...309 I. DİJİTAL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER ...309 A. İnternete Erişim Hakkı ...313 B. Dijital Bilgiye Erişim Hakkı ...317 C. Kişisel Verilerin Korunması ve Mahremiyet Hakkı ...320 D. Çevrimiçi Usul Güvenceleri (Due Process Online) ...322 II. DİJİTALLEŞMENİN TEMEL HAKLARIN ÇEŞİTLENMESİNDEKİ ROLÜ VE TEMEL HAKLAR ENFLASYONU ...327 § 3. DİJİTALLEŞMENİN ETKİLEDİĞİ TEMEL HAKLAR, YAKLAŞIMLAR VE SORUNLAR ...333 I. ALGORİTMİK TOPLUMDA GİZLİLİK, VERİ GÜVENLİĞİ VE BÜYÜK VERİ ...337 A. Gizlilik, Özel Hayata Saygı ve Mahremiyet Hakkı: Hukukî ve İçtihadî Yaklaşımlar ...344 1. ABD Hukukunda Gizlilik ve Veri Güvenliği ...346 2. Avrupa Bölgesinde Veri Koruma Yaklaşımı ...351 B. Unutulma Hakkı ...367 C. Yapay Zekâ Destekli Veri İşleme Faaliyetleri ...374 1. Algoritmik Ayrımcılık ve Eşitlik İlkesine Dair Sorunlar ...374 2. Yapay Zekâ Araçlarının Kullanılmasında Anayasal Değerlerin Korunmasına Yönelik Etik İlkeler ve Hukuk Kuralları ...380 II. ÇEVRİMİÇİ İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ ...389 A. Çevrimiçi İfade Özgürlüğünün Teorik Temelleri ...391 B. E–Agora: Dijital Alanda Çevrimiçi Platformların Yükselişi ...397 C. Dijital Kamusal Alan ...405 1. Dijital Kamusal Alan Olgusuna Dair Hukukî Yaklaşımlar ...411 a. ABD Hukuku ve “Dijital Fikirler Pazarı” ...413 b. Avrupa Bölgesinde Yaklaşım ...422 D. Çevrimiçi Alanda Demokratik İlkelerin Sağlanmasına Dair Sorunlar ve Dezenformasyon ve Yalan Haberle Mücadele ...439 § 4. DİJİTAL ANAYASACILIĞIN HUKUKİ ÇERÇEVESİNİN TEMEL HAKLAR REJİMİNE YANSIMALARI VE ANAYASAL SORUNLAR ...449 I. DİJİTAL ALANIN DÜZENLENMESİNE DAİR YAKLAŞIM FARKLILIKLARI ...450 II. DİJİTAL ALANDA TEMEL HAKLARIN DENGELENMESİ, YATAY ETKİ TEORİSİ VE DEVLETİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ ...459 A. Hakların Dengelenmesi Sorunu ...459 B. Yatay Etki Teorisi ile Devletin Pozitif Yükümlülüklerinin Kesişimi ...475 C. Dijital Alanda Temel Hakların Yatay Etkisi: İçtihadi ve Kurumsal Boyut ...483 III. DİJİTAL ALANDA KAMUSAL VE ÖZEL AKTÖRLERİN İŞ BİRLİĞİ VE TEMİNAT SANSÜRÜ ...493 IV. ŞEFFAFLIK VE HESAP VEREBİLİRLİK İLKELERİ IŞIĞINDA DİJİTAL PLATFORMLARIN SORUMLULUĞU ...501 Sonuç ...515 Kaynakça ...527 Kavramlar Dizini ...561