Madencilikte ÇED ve İzin Yönetimi Hukuku;Mühendisler ve Hukukçular İçin Ruhsat, Madencilik İzni ve Jeoetik Sorumluluk Rehberi

Konu Başlıkları: Tarihsel ve Felsefi Temeller Doğu Düşüncesi ve Dini Yaklaşımlar Madencilik ve Doğa Anlayışları Hukuki ve Kurumsal Çerçeve Madencilikte Etik ve Sorumluluk Kamu Yararı – Özel Çıkar Çatışması Madencilik ve Toplum Madencilik ve Gelecek Madencilik doğaya karşı değil, doğa ile birlikte yapılabilir. Bu romantik bir hayal değil, aksine çağımızın hukuki, teknik ve etik gereğidir. Çünkü "kamu yararı" sadece bugün cebimize girecek paranın yararı değil, torunlarımıza bırakacağımız toprağın, suyun, havanın yararı da kamu yararıdır. Hatta belki en başta odur. Avukatların, bir maden dosyasını ele aldıklarında sadece Maden Kanunu'nun maddelerini değil, o toprağın altındaki jeolojiyi, üstündeki ekosistemi, çevresindeki yerleşimi de görmeleri gerekir. Mühendislerin de imzalayacakları her teknik raporun aslında bir hukuki ve ahlaki taahhüt olduğunu unutmaması gerekir. Zira Soma'da, İliç'te, Brumadinho'da yaşananlar bize bunu acı biçimde öğretmiştir. Bu kitapta, günümüzün en sancılı meselelerinden biri olan madencilik faaliyetleri sadece teknik veya hukuki bir düzlemde değil; Göbeklitepe'den modern sanayi devrimine, Kant ve Heidegger'in doğa felsefesinden Doğu'nun kadim bilgeliğine ve İslam hukukundaki "emanet" bilincine kadar uzanan disiplinler arası bir perspektifle ele alınmıştır. (Tanıtım Bülteninden) İçindekiler Önsöz ...5 1. BÖLÜM... GİRİŞ... 1.1. GÖBEKLİ TEPE'DEN BEYLİKOVA'YA UZANAN SÜREKLİLİK ...17 1.2. MADENCİLİKTE İNSAN–DOĞA: ÇATIŞMA MI, BİRLİKTELİK Mİ? ...18 1.3. JEOETİK: ÇATIŞMADAN DENGEYE ...19 1.4. KİTABIN AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI ...19 2. BÖLÜM... TARİHSEL VE FELSEFİ TEMELLER... 2.1. TAŞ TEPELER ...21 2.2. ÇATALHÖYÜK ...22 2.3. HATTUŞA: DEVLETİN MADENİ, TANRININ TOPRAĞI ...33 2.4. ORTAÇAĞ'DA DOĞA ANLAYIŞI VE MADENCİLİĞİN KUTSAL KONUMU ...38 2.5. MODERN ÇAĞDA DOĞANIN ARAÇSALLAŞMASI (DESCARTES, BACON, SANAYİ DEVRİMİ) ...41 2.5.1. İnsan Aklının Yükselişi ...42 2.5.2. Simya'dan Bilime: Madenciliğin Bilgisel Statüsü ...42 2.5.3. Doğanın Kadınsı Ruhunun Susturuluşu ...43 Madencilik Metaforları: İşkence, Sorgu ve Tahakküm ...43 Carolyn Merchant ve "Doğanın Ölümü ...44 Çevresel Adalet ve Toplumsal Cinsiyet: Madenlerin Sosyo–Ekonomik Yükünü Kim Taşıyor? ...44 2.5.4. Madenciliğin Kutsal Niteliğinin Kaybı ...45 2.5.5. Sonuç: Kutsal Olandan Mekaniğe ...46 2.6. KANT VE DOĞA ETİĞİ: AKIL, SAYGI VE ÖDEV ...46 2.6.1. Doğanın Ahlaki Statüsü: Kant'ta Temel Çerçeve ...46 2.6.2. Ahlak Yasası ve Doğa Yasası ...46 2.6.3. Saygı (Achtung) Kavramı ve Doğa ...47 2.6.4. Madencilik Üzerinden Kantçı Yorum ...47 2.6.5. Sonuç: Doğa Etiğinin Ahlaki Özerklikle Bütünleşmesi ...48 2.6.6. Kategorik Buyruk ve Madencilikte Evrensel Ahlak Yasası ...48 2.6.7. Doğaya Araçsal Değil, Evrensel İlke Olarak Yaklaşmak ...49 2.6.8. Doğa ve İnsan Arasında Amaç–Araç Dengesi ...49 2.6.9. Evrensel Ahlak Yasası ve Madenciliğin Sınırı ...50 2.6.10. Ahlak Yasasının “Madencilik Etiği”ne Uyarlanması ...50 2.6.11. Sonuç: Evrensel Yasanın Işığında Madencilik ...51 2.7. KANT'TAN HANS JONAS'A: SORUMLULUK İLKESİ VE EKOLOJİK AHLAKIN GENİŞLEMESİ ...51 2.7.1. Kantçı Temelden Jonas'a Geçiş ...51 2.7.2. Hans Jonas'ın Temel Tezi: “Geleceğe Karşı Ödev” ...52 2.7.3. Kant ve Jonas Arasındaki Fark ...52 2.7.4. Madencilik ve Teknolojik Güç Bağlamında Sorumluluk ...53 2.7.5. Kant'tan Jonas'a Uzanan Ahlaki Süreklilik ...53 2.7.6. Sonuç: Sorumluluk Çağında Ahlaki Eylem ...54 2.8. HEİDEGGER: GESTELL VE DOĞANIN ÇERÇEVEYE ALINMASI ...54 2.8.1. Doğayı Bir Raflı Sisteme Hapsetmek ...54 2.8.2. Ayrıntılı Analiz: Temel Kavramlar ...55 2.8.3. Madencilik: Gestell'in Somutlaşmış Biçimi ...56 2.8.4. Gestell ve Modern Madenciliğin Felsefi Eleştirisi ...57 2.8.5. Heidegger'in Uyarısı: “Tehlike ve Kurtuluş Aynı Yerdedir” ...57 2.8.6. Sonuç: Doğanın Yeniden Açığa Çıkışı ...57 2.9. JEOETİK VE HEİDEGGERCİ DÜŞÜNCE: DOĞAYA KARŞI DEĞİL, DOĞAYLA BİRLİKTE MADENCİLİK ...58 2.9.1. Jeoetik Kavramı ve Felsefi Arka Planı ...58 2.9.2. Heidegger ve “Yeryüzüyle Birlikte Düşünmek” ...58 2.9.3. Gestell Eleştirisinden Jeoetik İlkelerine ...59 2.9.4. Madenciliğin Yeniden Yorumu: Doğayla Birlikte Üretim ...59 2.9.5. “Doğaya Karşı Değil, Doğayla Birlikte” – Jeoetik Ontoloji ...60 2.9.6. Sonuç: Jeoetik Bilinç ve Heidegger'in “Kurtarıcı Olan”ı ...60 2.10. ARNE NÆSS VE DERİN EKOLOJİ: DOĞANIN İÇSEL DEĞERİ VE MADENCİLİĞİN ETİK SINIRLARI ...60 2.10.1. Derin Ekolojinin Doğuşu ...60 2.10.2. Heidegger ve Næss Arasındaki Felsefi Bağlantı ...61 2.10.3. Derin Ekolojinin Sekiz Temel İlkesi (Næss ve Sessions, 1984) ...61 2.10.4. Madencilik Bağlamında Derin Ekoloji ...62 2.10.5. Derin Ekolojinin Felsefi Sonucu: Antroposentrizmden Ekosentrizme ...62 2.10.6. Sonuç: Derin Ekolojik Madencilik Mümkün mü? ...63 2.11. ALDO LEOPOLD – TOPRAK ETİĞİ: EKOLOJİK BÜTÜNLÜK VE AHLAKİ TOPLULUĞUN GENİŞLEMESİ ...63 2.11.1. Toprak Etiğinin Doğuşu ...63 2.11.2. Etik Topluluğun Genişlemesi: İnsan, Toprak ve Bütünlük ...64 2.11.3. Toprak Etiğinin Felsefi Temelleri ...64 2.11.4. Toprak Etiği ve Madencilik ...65 2.11.5. Toprak Etiği, Hukuk ve Jeoetik İlişki ...65 2.11.6. Sonuç: Toprakla Yeniden Ahlaki Bağ Kurmak ...66 3. BÖLÜM... DOĞU DÜŞÜNCESİ VE DİNÎ YAKLAŞIMLAR... 3.1. DOĞU DÜŞÜNCESİNDE DOĞA ANLAYIŞI ...67 3.2. DOĞU FELSEFESİNDE DOĞA, İNSAN VE AHENK İLKESİ ...70 3.3. DOĞU FELSEFESİ VE JEOETİK TEMELLER ...73 3.3.1. Doğu Felsefesinde Ahenk İlkesinin Jeoetik Yorumu ...74 3.3.2. Ölçülülük ve Sorumluluk: Orta Yol'un Jeoetiği ...74 3.3.3. Sessizlik ve Saygı: Zen Felsefesinde Etik Algı ...74 3.3.4. Madencilik Pratiğinde Bu Ne Anlama Gelir? ...75 3.3.4.1. Japonya (Ashio) Örneği ...76 3.3.4.2. Butan Örneği: Gayrisafi Milli Mutluluk ve Madencilik Sınırı ...77 3.3.4.3. Moğolistan ve Tibet Gelenekleri: Yeryüzünün Yaralarını Sarmak (Kadim Rehabilitasyon) ...78 3.3.5. Karşılıklı Bağlılık: Pratītyasamutpāda ve Jeolojik Sistemler ...79 3.3.6. Sürdürülebilirlik için Bir Rehber: Ayrılmaz Bir Bütün Olarak İyileştirme ...81 3.3.7. Doğu Ahlakı ile Jeoetik Bildirgeler Arasındaki Bağlantı ...81 3.3.8. Sonuç: Jeoetik, Doğu'nun Yeniden Keşfidir ...82 3.4. DİNÎ YAKLAŞIMLAR ...82 3.4.1. Yahudilikte Doğa ve Yaratılış Anlayışı ...82 3.4.2. Yahudilikte Çevreye Karşı İşlenen Suçun Cezası ...85 3.4.3. Hristiyanlıkta Doğa, Günah ve Kefaret ...87 3.4.4. İslam'da Doğa, Hilafet ve Emanet Anlayışı ...90 3.4.5. Sonuç: Dinsel ve Felsefi Geleneklerin Madencilik Etiğine Etkisi ...95 4. BÖLÜM... MADENCİLİK VE DOĞA ANLAYIŞLARI... 4.1. ANTROPOSANTRİK (İNSAN MERKEZLİ) MADENCİLİK: FAYDA VE EGEMENLİK ...97 4.2. BİYOSANTRİK VE EKOSANTRİK YAKLAŞIMLAR: YAŞAMIN İÇSEL DEĞERİ ...97 4.3. JEOETİK: YERYÜZÜ İLE ETİK SÖZLEŞME ...98 4.4. MADENCİLİKTE "SINIR" SORUNU: "NEREDE DURMALI?" ...99 4.4.1. Teknik Sınır ve Etik Sınır Arasındaki Fark ...99 4.4.2. Ekonomik Rantın Sınırı ...99 4.5. ZAMANLARARASI ADALET: GELECEK KUŞAKLARIN YERYÜZÜ MİRASI ...99 4.5.1. Nesiller Arası Hakkaniyet İlkesi ...99 4.5.2. Türk Hukukunda Zamanlararası Adalet ...100 4.6. MADENCİLİKTE EKOLOJİK SINIR: SU VE İKLİM ...100 4.6.1. Su Etiği: Bir "Hammadde" Olarak Değil, "Yaşam Hakkı" Olarak Su ...100 4.6.2. İklim Değişikliği ve Karbon Sorumluluğu ...100 4.6.3. Ekosistem Direnci ve Müdahale Eşiği ...100 4.7. DOĞANIN "HAK ÖZNESİ" OLARAK TANINMASI: TARAF EHLİYETİ VE HUKUKİ STATÜ ...101 5. BÖLÜM... HUKUKİ VE KURUMSAL ÇERÇEVE... 5.1. ANAYASAL ÇEVRE İLKELERİ (md. 56, 168 ve 169) ...103 5.1.1. Giriş ...103 5.1.2. Madde 56 – Çevre Hakkı ...103 5.1.3. Madde 168 – Tabiî Servet ve Kaynakların Devletin Hüküm ve Tasarrufu Altında Olması ...103 5.1.4. Madde 169 – Ormanların Korunması ...104 5.1.5. Anayasal İlkelerin Madencilik Faaliyetlerine Uygulanması ...104 5.1.6. Sonuç ...105 5.2. ÇEVRE KANUNU (2872) İLE MADEN KANUNU (3213) İLİŞKİSİ ...106 5.2.1. Giriş ...106 5.2.2. Normlar Hiyerarşisi ve Uygulama Önceliği ...106 5.2.3. ÇED Süreci ve Maden Faaliyetleri ...107 5.2.4. Çatışma Durumlarında Uygulama ...107 5.2.5. Sonuç ...108 5.3. ÇED SÜRECİ, ÇEVRE İZİNLERİ VE UYGULAMADAKİ SORUNLAR ...108 5.3.1. ÇED Sürecinin Hukuki Temeli ...108 5.3.2. Maden Arama Ruhsatı: Süreç, Aşamalar ve Çevresel Denetim ...109 5.3.3. İşletme Ruhsatı: Hukuki Yükümlülükler ve ÇED Zorunluluğu ...111 5.3.4. ÇED Süreci ile Maden Ruhsat Rejimi Arasındaki İlişki ...112 5.3.5. Çevre İzinleri ve Denetim ...115 5.3.6. Uygulamadaki Başlıca Sorunlar ...115 5.3.7. Sonuç ...117 5.4. REHABİLİTASYON BEDELİ VE ÇEVRE UYUM TEMİNATI ...118 5.4.1. Giriş ...118 5.4.2. Hukuki Dayanak ve Kavramsal Ayrım ...118 5.4.3. Yasal Düzenlemelerin Gelişimi ...119 5.4.4. Rehabilitasyonun Kapsamı ve Uygulamadaki Sorunlar ...120 5.4.5. Anayasal ve Uluslararası Boyut ...121 5.4.6. Sonuç ...121 5.5. ORMAN İZİNLERİ, MERA VE TARIM ALANLARINDA VE ZEYTİNLİKLERDE MADENCİLİK ...124 5.5.1. Giriş ...124 5.5.2. Orman Alanlarında Madencilik ...124 5.5.3. Mera Alanlarında Madencilik ...125 5.5.4. Tarım Alanlarında Madencilik ...126 5.5.5. Zeytinlik Alanlarda Madencilik Tartışması ...128 5.5.6. Değerlendirme ve Sonuç ...131 5.6. ULUSLARARASI ÇEVRE HUKUKU İLKELERİ: ÖNLEME, KİRLETEN ÖDER, SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK ...132 5.6.1. Giriş ...132 5.6.2. Önleme İlkesi (Preventive / Precautionary Principle) ...133 5.6.3. Kirleten Öder İlkesi (Polluter Pays Principle) ...133 5.6.4. Sürdürülebilirlik İlkesi (Sustainable Development) ...134 5.6.5. İlkelerin Karşılıklı İlişkisi ...135 5.6.6. Sonuç ...135 5.7. KARŞILAŞTIRMALI MADEN HUKUKU: TÜRKİYE'NİN ULUSLARARASI KONUMU ...135 5.7.1. Giriş ...135 5.7.2. Finansal Güvence: Gerçek Maliyet ile Sabit Oran Arasındaki Uçurum ...136 5.7.3. Arama Aşamasının Denetim Dışı Kalması ...136 5.7.4. Toplum Katılımı ve FPIC ...137 5.7.5. Sonuç: Türkiye Nerede Duruyor? ...137 5.8. DENETİM MEKANİZMALARI: SAYILAR, YAPISAL SORUNLAR VE REFORM ÖNERİLERİ ...137 5.8.1. MAPEG Denetim Faaliyetlerinin Genel Görünümü ...137 5.8.2. İdari Para Cezalarının Etkinliği: Sayıştay Bulguları ...138 5.8.3. Kurumlar Arası Koordinasyon Boşluğu ...138 5.8.4. İdari Yaptırımın Hukuki Niteliği: Doktrin ve Danıştay Perspektifi ...139 5.8.5. "Kirleten Öder" İlkesinin Denetim Mekanizmasıyla Bütünleşmesi ...139 5.8.6. Denetim Mekanizmasının