Türk Sanatları Kâğıt

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir. Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir. Uygurlar, Orta Asya'da Mani dinine, sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur. Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş, dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur. Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir. Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir. Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup, bugün bile devam etmektedir. Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır: Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir. Bu kâğıdın etrafına önce kalın, sonra ince bir cetvel çizgi çekilir. Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir. Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar. Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır. Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir. İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken, sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş, 8-11. yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır. Talas Savaşı'na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi, savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır.