Türkiye'de Doğal Afetler (1923-2023)

Cumhuriyetimizin 100. yılına armağan olarak hazırlanan bu editöryal çalışmada Türkiye'de Cumhuriyet tarihi sürecinde karşı karşıya olunan doğal afetler konu edilmiştir. Bu kapsamda giriş bölümünden sonra deprem, heyelan, sel ve taşkın, çığ, dolu, don, fırtına, kuraklık ve orman yangınları ele alınmıştır. Son bölümde ise afet dirençliliği konusu ele alınarak bir farkındalık oluşturulması hedeflenmiştir. Kitapta yer almasına karar verilen bölümler kaleme alınırken ele alınan doğal afetin tanımı, oluşum mekanizması, oluşum süreçleri, ülke sathında mekansal dağılışı, yoğunluk gösterdiği alanlar, bu dağılışın ve yoğunlaşmanın nedenleri ile muhtemel sonuçları, 100 yıllık süreçte öne çıkan afet örnekleri, etkileri, sonuçları, söz konusu afete ilişkin geleceğe dair planlamalara/önerilere de yer verilmesine özen gösterilmiştir. Böyle planlanma ile okuyucu kitlesinin afetler ve afetin işleyiş mekanizması, mekânsal dağılışı ve muhtemel tedbirler bağlamında bütüncül bir bilgiye sahip olmasına gayret edilmiştir. Sadece 100 yıllık dönemde belirli bir afet türünün sıralanması ve bunların listelenmesi yerine bu çalışmada daha analitik bir bakış açısı ile ve geleceğe dönük planlamaya hizmet edecek, saha literatürüne katkı sunabilecek öncü bir eserin ortaya konulması hedeflenmiştir. Bu çerçevede kitapta ele alınan bölümler ve değinilen konular şu şekilde kısaca özetlenebilir: Temel Kavramlar ve Türkiye'nin Afetselliği başlığı altında tehlike, afet, doğal afet, risk, afet riski, afet risk azaltma planı, afet yönetimi, zarar görebilirlik, risk yönetimi, afete dirençlilik gibi temel kavramlar ele alındıktan sonra Türkiye'nin afetselliği İlker Yiğit tarafından ortaya konulmuştur. Aslı Adıgüzel ve Şenay Güngör tarafından kaleme alınan Depremler başlığında depreme ilişkin temel kavramlardan sonra deprem türleri, Türkiye'nin deprem potansiyeli, 1923-2023 yılları arasında ülkemizde meydana gelen 6 ve üzerinde büyüklüğe (magnitüde) sahip depremler ele alınmıştır. Bu bölümde 2023 yılı Şubat ayında yaşadığımız Pazarcık-Elbistan depremi üzerinde ayrıca durularak depreme ilişkin yapılması gerekenler ile bölüm tamamlanmıştır. Heyelan afeti Yıldırım Atayeter ve Onur Yayla tarafından kaleme alınmış olup heyelana ilişkin temel kavramlar, heyelanın işleyiş mekanizması ve türlerine, heyelanların davranışları, potansiyel etkileri, heyelanın hızı, etki mesafesi konularına değinildikten sonra ülkemizde meydana gelen heyelanların zamansal ve mekânsal analizi gerçekleştirilmiştir. Ciddi manada can ve mal kaybına yol açan heyelan afetlerine örnekler verildikten sonra sonuç ve öneriler başlığı ile bölüm tamamlanmıştır. Sel ve Taşkınlar başlığı Mustafa Utlu ve Mesut Şimşek tarafından kaleme alınmıştır. Bu bölümde sel ve taşkına ilişkin temel kavramsal çerçeveye yer verildikten sonra Türkiye'de taşkınların ortaya çıkmasında etkili olan faktörler, Cumhuriyet döneminde ön plana çıkan sel ve taşkın afetleri 1923-1950 ve 1950-2020 olmak üzere iki alt başlıkta ele alınmıştır. Meydana gelen taşkın afetinin mekânsal dağılışı Coğrafi Bilgi Sistemleri ile yapılmış, çeşitli değerlendirmelerde bulunulmuş, sonuç ve öneriler başlığı ile bölüm tamamlanmıştır. Necmettin Elmastaş ve Ahmet Şahap tarafından kaleme alınan Çığ başlığında temel kavramlar, çığ oluşumuna etki eden temel faktörler, Türkiye'de meydana gelen çığ afetleri, çığ afetinin mekânsal dağılışı konularına değinildikten sonra Bitlis ili örneğinde çığ afetinin analizi gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında CBS ve Uzaktan Algılama marifetiyle Türkiye çığ afet risk haritası oluşturulmuş, sonuç ve öneriler kısmıyla çalışma tamamlanmıştır. Ercan Vural tarafından kaleme alınan Dolu başlığı temel kavramlardan ve dolunun oluşum mekanizmasının izahını takiben Türkiye'de meydana gelen dolu afetinin zamansal ve mekânsal analizi gerçekleştirilmiştir. Böylece dolu olayının hem mevsimsel dağılışı hem de mekânsal dağılışı eş güdümlü olarak ele alınmış olup sonuç ve öneriler başlığı ile bölüm tamamlanmıştır. Elif Bozdoğan-Sert ve Tuğrul Avcı tarafından Cumhuriyet döneminde meydana gelen Don afeti ele alınmıştır. Temel kavramsal çerçeve verildikten sonra Türkiye'de don afeti oluşan iller ve afete dönüşme durumu zamansal ve mekânsal olarak analiz edilerek değerlendirilmiştir. Ülkemizin sebze ve meyve ihtiyacında önemli bir yere sahip olan Akdeniz Bölgesi'ne ayrı bir başlık açılarak don olayı ve bunun etkileri ortaya konularak önerilerde de bulunulmuştur. Fırtına başlığı Emre Elbaşı tarafından kaleme alınmıştır. Bu bölümde fırtınanın tanımı, fırtına türleri (orajlar, toz ve kum fırtınaları, hortum) ele alınmıştır. Fırtına ve fırtına türlerinin faklı zamanlarda ülkemizde verdiği zararlar, can ve mal kayıplarına ön plana çıkan örnek olaylar üzerinden değerlendirilmiştir. Bölüm fırtınalar karşısında alınması gereken önlemlere yer verildikten sonra tamamlanmıştır. Kuraklık afeti Fatih Adıgüzel tarafından kaleme alınmıştır. Öncelikle kuraklığın tanımı, kuraklık türleri, doğal çevre ve insan üzerinde kuraklığın muhtemel etkileri üzerinde durulmuştur. Çalışmada Türkiye'nin Cumhuriyet'ten günümüze kadar geçirdiği kuraklık afetleri incelenmiş, Sırrı Erinç'e ait Erinç Yağış Etkinlik İndisi kullanılarak Türkiye iklim bölgeleri belirlenmiş ve mekânsal perspektifte analizi gerçekleştirilmiştir. Kuraklığa ilişkin sonuç ve öneriler başlığı ile bölüm son bulmuştur. Efdal Kaya tarafından Orman Yangınları başlığında ise orman yangınlarının çıkış sebepleri, yangınlar karşısında Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Uzaktan Algılama ile kuraklık analizleri, yangın alanlarının tespiti, bina tespiti gibi çeşitli analitik metotlara değinilmiştir. Çalışmada tarihi süreçte meydana gelen ön plana çıkan yangınlara ilişkin bazı örnekler verildikten sonra CBS marifetiyle 2000-2022 yılları arasında görülen orman yangınlarına ait noktasal veriler kullanılarak Türkiye ölçeğinde analiz ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu bölüm yangınlar ilişkin sonuç ve öneriler başlığı ile tamamlanmıştır. Afet Dirençliliği başlığı Aşır Yüksel Kaya tarafından ele alınmıştır. Bu bölümde dirençlilik kavramı, afet ve acil durumlara karşı dirençlilik, afet ve acil durumlara karşı direnç oluşturmanın önemi, afet ve acil durumlara karşı dirençli yerleşmeler nasıl oluşturulacağı başlıklarına yer verilmiştir. Türkiye'de 100 yıllık bir geçmiş göz önünde bulundurularak kaleme alınan bu çalışmanın doğal afetler konusunda gerekli tedbirlerin alınması ve halkın farkındalık düzeyinin artmasına katkı sağlanmasının yanında Türkiye'de afetlere bağlı olarak ortaya çıkacak can ve mal kayıplarının en düşük seviyelere çekilmesine rehberlik edeceği düşünülmektedir.