Ümit ve Korku;Kitâbü'r-Recâ Ve'l-Havf

İmam Gazzâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in "İnsanı Âhirette Kurtaran Faziletler" (Münciyât) başlıklı son cildinde yer alan bu eserinde, recâ (ümit) ve havf (korku) kavramlarını bütün yönleriyle ele alıyor. Recâ ve havfın mahiyetini açıklayan Gazzâlî; bunların sebeplerini, derecelerini ve faziletlerini ele alırken hangi durumlarda ümidin, hangi durumlarda korkunun öne çıkması gerektiğini ve ikisi arasındaki dengenin nasıl kurulacağını tartışıyor. Ümidi yalnızca gelecekteki bir iyiliği beklemekten, korkuyu da yalnızca cezadan çekinmekten ibaret görmeyen Gazzâlî; her iki hâlin bilgi, amel, ahlâk ve Allah'ı tanıma biçimiyle kurduğu bağı ortaya koyuyor. Gazzâlî, recâ ile havfı birbirini dışlayan iki zıt duygu olarak değil, insanı aynı istikamete yönelten iki tamamlayıcı kuvvet olarak değerlendiriyor. Ümit, insanı Allah'ın rahmetine ve muhabbetine yöneltirken korku onu gaflet ve günahtan sakındırıyor; böylece her ikisi de insanın mânevî terbiyesinin vazgeçilmez unsurları hâline geliyor. Âyetler, hadisler, peygamberlerin, sahâbenin ve sûfîlerin hâlleriyle zenginleşen bu derinlikli tahlilde Gazzâlî, okuru yalnızca ümit ve korku hakkında düşünmeye değil, kendi mânevî hâlini tartmaya da davet ediyor. Böylece Ümit ve Korku, insanın Allah'la ilişkisinde korku ile ümidin nerede ve nasıl buluştuğunu gösteren; rahmete güven ile sorumluluk bilinci, hüsnüzan ile amel, sevgi ile haşyet arasındaki hassas dengeyi araştıran bir kalp terbiyesi rehberine dönüşüyor.