Molla Gürânî ve Eleştirel Müfessirliği; Ġāyetü’l-Emânî Tefsirinde Zemahşerî ve Beyzâvî’ye Dil Açısından Yöneltilen İtirazlar

Molla Gürânî, şehzadeliği döneminde Fâtih Sultan Mehmed'in hocası olmuş, İstanbul'un fethi sırasında onun istişare meclisinde bulunmuş, orduyla birlikte fethe katılmış ve Fâtih döneminin en yüksek ilmiye makamı olup daha sonra şeyhülislâmlığa dönüşecek olan İstanbul müftülüğü vazifesini yürütmüş çok yönlü bir Osmanlı âlimidir. Öte yandan eserleri, bilhassa da Ġāyetü'l-emânî fî tefsîri'l-kelâmi'r-rabbânî ismini taşıyan ve onun ilmî birikiminin bir hülasası olan tefsiri ise Molla Gürânî'nin şöhretine ve tarihi rolünün ehemmiyetine rağmen hak ettiği ilgiyi görmemiştir. Tam da bu sebeple Ġāyetü'l-emânî tefsiri, Osmanlı coğrafyasında telif edilen tefsirlerin günümüz ilim dünyasına kazandırılması gayesiyle İbn Haldun Üniversitesi Yayınları tarafından hazırlanan “Osmanlı Müfessirleri Projesi” kapsamında tahkikli neşri yayınlanan ilk tefsirdir (2019). Elinizdeki bu eser ise, Molla Gürânî'nin, klâsik tefsir geleneğinin temel metinlerinden Zemahşerî ve Beyzâvî tefsirlerine lugat, nahiv ve belâgat bakımından yönelttiği itirazları ele almaktadır. Selim Güzel'in bu çalışması Molla Gürânî tefsirini son derece özgün bir tefsir kılan şu nitelikleri ortaya koyması bakımından mühimdir: Molla Gürânî, Arap dili ve belâgati alanında zirve kabul edilen Zemahşerî'nin eserine tam da bu alanlarda itirazlar yöneltmiştir. Bununla birlikte, Mu‘tezile'ye mensup Zemahşerî ile Ehl-i sünnet çizgisini takip eden Beyzâvî'nin görüşlerini değerlendirirken mezhepçi bir yaklaşım gözetmemiş, iki müfessirin görüşleri arasında tercihte bulunurken delillerini ortaya koymuştur. Tefsirine hâkim olan tenkitçi üslûbunu delilleriyle desteklemesi, onun ilmî birikimini ve tefsir metodundaki titizliği gözler önüne sermektedir.