Roma İmparatorluğu’nun Gerileme ve Çöküş Tarihi Cilt III;Hristiyanlığın Yükselişi ve Constantinus

Şubat 1776, Londra. Edward Gibbon'ın Decline and Fall'unun ilk cildi yayımlanır yayımlanmaz baş yapıt ilan edilir; ama kitabın son iki bölümü Avrupa'yı ikiye böler. Gibbon, kibar İngiliz nesrinin altına gizlediği iğneli ironisiyle olağanüstü cesur bir soru sormuştur: Roma'yı çürüten içeriden bir hastalık mıydı ve o hastalığın adı Hristiyanlık olabilir miydi? Piskoposlar minberlerden lanet okurlar, Voltaire alkışlar, kitap haftalar içinde altı baskı yapar ve modern tarih yazıcılığı doğar.Bu üçüncü cilt, fırtına kopartan o ünlü on beşinci ve on altıncı bölümleri içerir: yeni bir dinin Roma topraklarında nasıl yayıldığının, on iki resulden Konstantinus'a uzanan üç yüz yıllık sessiz devrimin, Diocletianus'un son zulümlerinden Milvius Köprüsü'ndeki o kader anına (“bu işaretle galip”) uzanan büyük dönüşümün anatomisidir. Konstantinus tahta çıkar, Hristiyanlığı imparatorluğun resmî dini yapar, başkenti Bizans'a taşır ve antik dünya artık eskisi gibi olmaz. Gibbon bu sahneleri filozofun soğukkanlılığı ve şüphecinin keskinliğiyle anlatır; ne din savunucusu ne de din düşmanıdır sadece gerçekçi arar. Tam da bu yüzden iki buçuk yüzyıldır kimse onu susturamadı. Batı düşüncesinin en cesur sayfaları, modern tarih biliminin doğum belgesi, kütüphanenizin olmazsa olmazı.